تاریخچه معینیت غذا و ادویه افغانستان
معینیت غذا و ادویه بهعنوان یکی از نهادهای تخصصی و کلیدی در چارچوب وزارت صحت عامه ا.ا.ا، نقش اساسی در تأمین سلامت عمومی، تنظیم، نظارت و کنترول کیفیت غذا، ادویه و محصولات صحی در کشور ایفا مینماید. این معینیت با هدف حفاظت از جان و صحت شهروندان، از طریق تدوین و تطبیق قوانین، طرزالعمل ها، پالیسیها، معیارها و مقررات ملی و بین المللی تلاش میورزد تا از عرضه مواد غذایی و دوائی مصؤن، مؤثر و با کیفیت در بازارهای کشور اطمینان حاصل گردد.
معینیت غذا و ادویه با نظارت بر روند ثبت، ارزیابی، واردات، تولید، توزیع و مصرف ادویه و مواد غذایی، از ورود و عرضه اقلام بیکیفیت، تقلبی و غیرمعیاری جلوگیری نموده و زمینه را برای بهبود سیستم عرضه خدمات صحی و ارتقای سطح مصئونیت غذایی و دوائی فراهم میسازد. همچنان این معینیت با همکاری نهادهای ملی و بینالمللی، در راستای همسوسازی سیستم تنظیم غذا و ادویه کشور با معیارهای پذیرفتهشده جهانی گامهای مؤثر برمیدارد.
در مجموع، معینیت غذا و ادویه بهعنوان یک نهاد تنظیمکننده و ناظر، نقش محوری در تأمین صحت عامه، تقویت اعتماد عامه به محصولات غذایی و دوائی تولیدی و توریدی و حمایت از توسعه پایدار سکتور صحت در کشور دارد.
ریشۀ تنظیم امور دوایی در افغانستان به سال ۱۳۱۷ هجری خورشیدی بازمیگردد و این نظام طی دههها تحول و انکشاف، به ساختار کنونی معینیت غذا و ادویه تکامل یافته است که ذیلاً به آن میپردازیم:
تصدی فارمسی در سال ۱۳۱۷ برای اولین بار در چوکات وزارت مالیه تأسیس و تا سال ۱۳۳۲ فعالیت داشت.
بعداً در سال ۱۳۳۳ واحد اداری کوچکی زیر اسم درملواکی زیر چتر ریاست صحیۀ وقت ایجاد و وظیفۀ فعالیت در عرصۀ امور دوائی را بدوش گرفت.
سپس اساسنامۀ دیپوی ادویه تهیه و بر اساس آن نهادی به اسم دیپوی عمومی ادویۀ ابن سینای بلخی تأسیس شد که با ایجاد چند عمده فروشی در مرکز و ولایات کشور ساحه فعالیت خود را وسیع ترنموده و زیر چتر آن برای اولین بار یک کارخانۀ کوچک دواسازی با دو پایه ماشین تابلیت سازی در ساحۀ کارتۀ چهار شهر کابل اساس گذاشته شد.
متعاقباً این نهاد با اختصاص بیست ملیون افغانی سرمایۀ دورانی بحیث یک تصدی انتفاعی دولتی با مقاصد ذیل عرض اندام نمود:
1. تهیۀ ادویه و ملزمات طبی مورد ضرورت دوائر دولتی
2. تورید ادویه و سامان آلات طبی برای عرضه به بازار
3. تأمین رقابت با سکتور خصوصی جهت استقرار قیمت
4. داشتن یک مقدار ادویۀ ذخیره برای حالات فوق العاده
این مؤسسه که به نام رسمی ریاست امور فارمسی یاد میشد، همزمان تنظیم امور دوائی کشور را نیز بدوش داشت، رئیس آن با پیشنهاد وزارت صحیه و تصویب مجلس عالی وزرا تعیین گردیده، از لحاظ فنی و مسلکی زیر چتر وزارت صحیه ولی از نظر سرمایه و بیلانس گزارشده به وزارت مالیه بود.
بعداً به تأریخ ۱۵ جدی ۱۳۶۴ فابریکۀ ادویه سازی بزرگ و مدرن زیر نام Avicenna Pharmaceutical Institute )انستیتوت فارمسی ابن سینا) در زمینی واقع چهارراهی قمبر شهر کابل که برای ریاست امور فارمسی اختصاص یافته بود، با نصب و مونتاژ ماشینری جدید تأسیس شد که حدود ۱۲۰ قلم ادویه با اشکال مختلف (تابلیت، کپسول، شربت، ساشی، شامپو، واکسین سگ دیوانه) را تولید نموده و قسمت اعظم ادویۀ مورد نیاز کشور را تکافو می نمود. همچنان با ۱۷ کمپنی دواسازی خارجی کشورهای مختلف اعم از هندوستان، بلغاریا، چکوسلواکیا، جرمنی، یوگوسلاویا، پولند، ترکیه و روسیه قرارداد های تجارتی را عقد و ادویۀ مورد نیاز کشور را از آنها خریداری و تورید نموده و با افزودی مفاد معین به فروش می رسانید. مجموع اکمالات ادویه و محصولات صحی مورد نیاز دوائر دولتی را به عهده داشت. همچنان دواخانه های دولتی را در مرکز و ولایات کشور احداث نموده و ادویه و محصولات صحی مورد نیاز مردم را از طریق آنها عرضه می کرد که این دواخانه ها بنام دیپوهای دولتی از شهرت نیک در جامعه برخوردار بودند. برعلاوه تصدی فارمسی آن زمان ۲۳.۹ فیصد سهامدار فابریکه هوخست افغانستان نیز بود.
در سال های ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۰ در اثر جنگ های تحمیلی و تحمل خسارات جبران ناپذیر سیستم تورید و تولید ادویه در تصدی امور فارمسی از هم پاشیده و ادارۀ تصدی به منظور حفظ کارمندان مسلکی، تداوم فعالیت مطابق پالیسی دولت، توزیع ادویه به مردم و حفظ منافع ملی، ادویه مورد ضرورت خود را از مارکیت دوائی داخل کشور تدارک نموده و دوباره برای نیازمندان عرضه می نمود.
در سال ۱۳۸۲ روند احیای مجدد تصدی فارمسی مانند سایر نهاد های دولتی آغاز و فعالیت های آن با امکانات ناچیز باقیمانده دوباره از سر گرفته شد. ولی بنا بر تحول و انکشاف سریع مارکیت و تجارت ادویه در کشور تمرکز بیشتر تصدی فارمسی به تنظیم امور ادویه و محصولات صحی معطوف شد.
بعد از سال ۱۳۸۵ ادارۀ امور دوائی در افغانستان متصف با تحولات پیهم شد. در سال ۱۳۸۵ ادارۀ امور دوائی کشور تحت اسم ریاست عمومی امور فارمسی از بدنۀ تصدی فارمسی مجزا شده و فعالیت های تصدی محدود به تورید، تولید و تدارک از مارکیت و توزیع و عرضۀ خدمات از طریق دواخانه های مربوطه گردید.
چنانچه در فوق بیان شد، ریاست امور فارمسی که اساساً یک تصدی دولتی بود، طی سالیان متمادی مدیریت و رهبری امور فارمسی در سطح کشور را نیز به عهده داشت. در آن زمان راهکارهای ساده و ابتدائی صرفاً در محدودۀ صدور جواز تولید و تورید و اجازۀ راهیابی به مارکیت بعد از آزمایش های کیفی اعمال می گردید. مسئولیت دوبعدۀ ریاست امور فارمسی که از یک طرف به تدارک و توزیع ادویه و عرضۀ خدمات دوائی بصورت انتفاعی و خودکفا می پرداخت و از جانب دیگر مسئولیت ادارۀ امور مربوط به فارمسی کشور را نیز ایفا می نمود، ملاحظاتی را مبنی بر اینکه اینگونه موقف زمینۀ تضاد منافع و تعارض با سیاست اقتصاد بازار را فراهم کرده می تواند، در قبال داشت. از اینرو جداسازی ادارۀ متصدی امور دوائی از بدنۀ تصدی فارمسی مطرح شده و بعد از طرح ساختار جدید و تکمیل مراحل قانونی برای اولین بار در سال ۱۳۸۵ هجری خورشیدی ادارۀ جدیدی به اسم ریاست عمومی امور فارمسی ایجاد و ابتکار مدیریت عرصۀ فارمسی کشور را بدوش گرفت. در این مرحله ساختار ادارۀ امور فارمسی عمدتاً دربرگیرندۀ بخش های برای تأسیس مراکز عرضۀ خدمات دوائی، ثبت و صدور مجوز برای تولید، تورید و عرضۀ ادویه و محصولات صحی به مارکیت، نظارت و بررسی از فعالیت های مرتبط به ادویه و محصولات صحی و همچنان طرح و تدوین پالیسی ملی دوائی و منابع علمی و تخنیکی دوائی (فورمولیر ملی افغانستان، لیست های ادویۀ اساسی و مجاز، فورمولری لیست های دوائی برای مراکز عرضۀ خدمات صحی و غیره)، آموزش های مسلکی کوتاه مدت برای فارمسستان، ارزیابی از استفادۀ ادویه در سظح کشور و عرضۀ معلومات دوائی تحت چتر انستیتوت فارمسی ابن سینا (API) بود. در این مرحله که حدود یک دهه دوام یافت پیشرفت و انکشاف قابل توجهی در عرصۀ فارمسی کشور از نظر تخنیکی و مسلکی رونما گردید.
تحول بعدی در ساختار ادارۀ امور دوائی کشور؛ انکشاف ادارات متصدی امور دوائی بر اساس سفارش پالیسی ملی دوائی (۱۳۹۳ - ۱۳۹۷) و بر مبنای اهداف اساسی وظیفوی عرصۀ فارمسی با تفکیک بخش های تنظیمی و خدماتی بود که در این مرحله (۱۳۹۵ هجری خورشیدی) ادارۀ ملی تنظیم ادویه و محصولات صحی بحیث یک ادارۀ جامع و مقتدر تنظیم کنندۀ ادویه و محصولات صحی در سطح کشور و همچنان بخش های خدماتی زیر چتر ادارۀ جدیدی به نام ریاست خدمات دوائی در چوکات وزارت صحت عامه عرض اندام نمودند.
در آخرین مورد دولت وقت در سال ۱۳۹۹ بر اساس سفارش پالیسی ملی دوائی کشور و بمنظور انسجام و بهبود بهتر امور مربوط به دوا و غذا طی فرمانی اقدام به ایجاد ادارۀ مستقل دوا و غذا نمود که بعد از فتح کابل و حاکمیت دوباره امارت اسلامی افغانستان مجدداً موضوع ادارۀ امور دوا و غذا در مجالس کابینه مطرح بحث قرار گرفته و مورد تائید و ابقا قرار گرفت.
اکنون معینیت غذا و ادویه زیر چتر وزارت صحت عامه امور تنظیمی را با تمرکز به دو بخش بزرگ دوا و غذا بدوش دارد.